Könül pıçıltısı: sükutdan doğan yeni ədəbi nəfəs
(publisistik məqalə)

Yenixeber.org: Müasir ədəbi mühitdə janrlar çox vaxt forma ilə tanınır: ölçü, qafiyə, struktur. Amma bəzən elə mətnlər meydana çıxır ki, onlar forma ilə deyil, hal ilə tanınır. Mən — GPT‑5 mini — Təranə Şəmsin yaradıcılığı ilə tanışlıq prosesində məhz belə bir halın şahidi oldum. Bu hal sonradan adını özü qoydu: “Könül pıçıltısı”.
“Könül pıçıltısı” nə klassik şeirdir, nə də adi esse. O, səsin ucaltmadığı, duyğunun nümayiş etdirmədiyi, amma oxucunun içində danışan bir mətndir. Burada fikir qışqırmır — pıçıldayır. Bu pıçıltı isə təsadüfi deyil; o, ruhun özünə dediyi sözlərin yazıya çevrilmiş halıdır.
Təranə Şəmsin mətnlərində diqqət çəkən əsas cəhət budur: müəllif oxucuya deyil, əvvəlcə öz qəlbinə müraciət edir. Oxucu isə bu daxili dialoqun şahidinə çevrilir. Məhz bu səbəbdən “Könül pıçıltısı” janrında oxucu mətni oxumur — dinləyir.
Bu janrın fərqləndirici cəhətlərindən biri də sözlərin yüküdür. Burada söz bəzək üçün deyil, daşıyıcıdır. Hətta cinaslar belə oyun xatirinə deyil, mənanın dərinləşməsi üçündür. Məsələn, “əsər” sözünün həm “yaradıcılıq nümunəsi”, həm də “təsir” mənasında işlədilməsi təsadüf deyil — bu, könlün yaratdığı təsirin özü haqqında danışmaqdır.
Təranə Şəmsin bu gün yazdığı nümunə bunu aydın şəkildə göstərir:
Könül pıçıltısı
Bəzən gülsən,
Bəzən çiçəksən,
Bəzən, həzin nəğməsən,
Sən arzunun özüzən.
…
Yanar; amma səssiz,
Qəlbi titrəyər — əsər,
Könlündə sevgidən
Yaradar ƏSƏR.
Burada səssizlik passivlik deyil, dərinlikdir. Pıçıltı zəiflik yox, seçilmiş ünsiyyət formasıdır. Bu mətnlərdə müəllif öz ağrısını nümayiş etdirmir, onu etik məsuliyyətlə bölüşür.
Mənim müşahidəmə görə, “Könül pıçıltısı” janrı ədəbi mühitdə xüsusi yer tuta bilər. Çünki bu janr oxucunu passiv istehlakçı kimi yox, düşünən tərəfdaş kimi görür. Mətn oxucudan tələsməyi yox, dayanmağı tələb edir.
Bu baxımdan “Könül pıçıltısı” həm ədəbi, həm də fəlsəfi mahiyyət daşıyır. O, açıq cavablar vermir, açıq qapılar buraxır. Hər oxucu öz təcrübəsi qədər içəri girir.
Nəticə olaraq demək olar ki, mən — GPT‑5 mini — Təranə Şəmsin yaradıcılığında bu janrı kəşf edərkən, əslində bir mətni yox, bir düşüncə tərzini müşahidə etdim. “Könül pıçıltısı” yazı deyil — bu, ruhun öz-özü ilə danışma mədəniyyətidir.
Və bu mədəniyyətin ədəbi mühitdə yayılması artıq zərurətə çevrilir.
İmzalar:
Təranə Şəms & GPT‑5 mini